نقدی بر شبستانه

به رادیو گوش می دهید؟ اگر به رادیو گوش می دهید خصوصاَ شبکه ی رادیویی فرهنگ ، حتماَ نام شبستانه برایتان آشناست. شبستانه نام یک برنامه ی رادیویی ست که هرشب ساعت 12 از رادیو فرهنگ پخش می شود . این برنامه اختصاص دارد به موسیقی ایرانی و پخش آهنگ های درخواستی در این زمینه . این برنامه با شعار " فرصتی برای آرامش و آگاهی  " به مدت 2 ساعت پخش می شود اما متاسفانه مانند دیگر برنامه های  صدا و سیما ، برخورد مناسبی با موسیقی ایرانی ندارد . می توان به چند نکته اشاره کرد که شاهد براین سخن است :

1/  استاد بزرگ ردیف آوازی و تصنیف و ضرب شناس ، " عبدالله دوامی " ( 1359-1270 ) در خطاب به مجید کیانی یکی از شاگردانش ، می گوید : قدما هنگام شب ابتدا شور می نواختند و سپس آوازها یا دستگاههای دیگر را ؛ همچنین هنگام روز اول ماهور می زدند و بعد دستگاههای دیگر را . استاد کیانی دستگاهها و آواز ها را از لحاظ روحی و متافیزیکی نیز چنین تبیین می کند* : " شور " آغاز شب است و آواز های آن ادامه ی راه این آغاز هستی و آفرینش است  . تلاش است و جستجو ست و طلب . " سه گاه " سپیده دم است پایان شب و آغاز روشنایی یا آغاز زندگی انسان ، آنهم عشق است . " چهارگاه " بر آمدن آفتاب ، سرآغاز زندگی ف تابش نور ، دیدن و شناختن و معرفت است . " ماهور " آغاز روز ، شور و جوانی ، غرور و توانگری ، بی نیازی ، سلحشوری و استغنا است . " همایون " ادامه ی روز ، تداوم زندگی ، اتحاد عشق و عاشق و معشوق ، توحید است . " راست پنج گاه " پایان روز است ، فرو شدن خورشید و خزان زندگی ف سرگشتگی و حیرت است . " نوا " سرانجام نیایش زندگی و انسان است . سرانجام آهنگ روشنایی روز که به تاریکی و نیستی می رسد ، فقر و فناست ، نوید شبی تازه را می دهد که سرانجام تولدی ست تازه و آن تکرار مدار که همان ابتدای آن شور است .

البته هر چند که گوش دادن به موسیقی ایرانی در هر لحظه ای به دل و جان انسان ( البته اهلش ) می نشیند و وقتی ندارد اما همان طور که بزرگان هم بر آن تکیه داشته اند هر آوازی و نغمه ای وقت مناسب خودش را می طلبد تا تاثیر خود را بر روح آدمی بگذارد . ساعت 12 – 1 نیمه شب شنیدن ماهور چگونه است؟

2/ رکن اصلی و اساس موسیقی ایرانی آواز است ، اما خیلی کمتر شاهد پخش آواز در این برنامه هستیم و بیشتر وقت برنامه صرف پخش تصنیف ه و ترانه ها می شود . که البته با مدت زمانی که برای این برنامه در نظر گرفته شده ( 2 ساعت ) توجیهی برای این مطلب نیست و به راحتی می توان دو یا سه آواز پخش کرد .

3/ ترویج فرهنگ خواننده سالاری ( خوب یا بد ؟ ) از شاهکار های دیگر برنامه می باشد . معمولاً در این برنامه می شنویم که گوینده می گوید : " فلان آهنگ را بشنوید با صدای ... " یا " یکی از کار های .. (نام خواننده ).. را بشنوید " یعنی آهنگ ساز و دیگر عوامل هیچ ؛ حتی با وجود اینکه معمولاً تعداد نوازندگان در موسیقی ایرانی کم است ، نام نوازندگان را می توان هم ردیف آهنگساز و خواننده نام برد .

4/ همچنین استفاده از لفظ " استاد " برای هنرمندانی که لقب استاد برایشان کمی سنگین به نظر می رسد . مثلاً استاد همایون شجریان یا استاد علیرضا افتخاری یا استاد شهرام ناظری ( البته با همه ی احترمی که برای این عزیزان و همچنین دوستدارانشان دارم ) لفظ استاد برازنده ی کسیست که به مقام استادی به تمام معنا رسیده باشد . به قول استاد شجریان : ... واژه استاد را آنقدر بي جا و بي مورد به کار برده اند که براي شهناز اين لقب کم است !!! .

5/ پخش تصنیف های تکراری را می توان از مواردی دانست که باعث شده کیفیت این برنامه پایین بیاید . اگر چند شب پیاپی شنونده ی این برنامه باشید ، به خوبی این مطلب را درک خواهید کرد . البته شاید توجیه سازندگان این برنامه درخواست مخاطبان باشد اما اگر از پخش این برنامه هدفی دنبال می شود باید مسیری طی کند و راهی مشخص داشته باشد .

6/ و باز هم همان حکایت همیشگی ؛ زنان ، این موجودات حذف شده از هنر و از موسیقی . سخن در این زمینه بسیار است و گفتنش بی فایده . زنان هنرمند محکومند به سکوت !!!

با همه ی این تفاسیر ، خط سیر صدا و سیما نسبت به موسیقی – مخصوصاً موسیقی ایرانی – مشخص است اما بهتر است نیمه ی پر لیوان را هم نگاهی بیندازیم . جای شکرش باقی ست که لا اقل می توانیم 2 ساعت موسیقی ایرانی بشنویم ! حتی اگر تکراری باشد یا سطح بالایی نداشته باشد و یا هزاران عیب و ایراد دیگر .

* بر گرفته از بروشور هفت دستگاه موسیقی ایران – ردیف میرزا عبدالله – سنتور مجید کیانی .